ladder polyvagaal theorie

De theorie van de veiligheid

Je herkent het waarschijnlijk wel… Je hebt “weer geen nee gezegd” terwijl je weet dat dat beter voor je zou zijn of je leidinggevende vraagt waarom je iets “zo” hebt aangepakt en je schiet direct in de verdediging in plaats van rustig antwoord te geven. Het is je weer overkomen en daar baal je van, je oordeelt over jezelf en dat helpt niet bepaald. Je trekt je terug en voelt je afgesloten van je omgeving, alleen.  Wat helpt dan wel?  Wat helpt is met een open, milde blik kijken naar jouw reactiepatronen, liefst in aanwezigheid van iemand waarbij je je veilig voelt. Dat creëert ruimte waarin je nieuwe keuzes kunt maken en nieuwe ervaringen kunt opdoen. Dit proces en de nieuwe ervaringen zorgen ervoor dat je je veerkracht vergroot.

De polyvagaal theorie

In deze uitgebreide blog neem ik je mee in de theorie van de veiligheid, de polyvagaal theorie van dr. S.W. Porges. Deze theorie geeft mij de woorden om uit te leggen hoe de patronen die zichtbaar worden in een familieopstelling door kunnen werken in je eigen innerlijke systeem. Wij reageren allemaal onbewust op signalen van buitenaf en hebben hierop automatische (overlevings)reacties.  Gelukkig zijn wij ook in staat om in het hier en nu te kijken naar deze reacties en kunnen we veranderen.

Hieronder vind je eerst informatie over de werking van het autonome zenuwstelsel. Daarna een toelichting op de autonome ladder uit de polyvagaal theorie, hoe wij bewegen langs die ladder en waarom dat soms niet meer lukt.

Het autonome zenuwstelsel

Het autonome zenuwstelsel is er om je te beschermen voor gevaar en helpt bij het aangaan van sociale verbinding en bij lichamelijk herstel en groei als je je veilig voelt. Vanaf onze geboorte scant het voortdurend op signalen van veiligheid en gevaar door te luisteren naar signalen in je lichaam en om je heen. Dit scannen van de omgeving op veiligheid en gevaar gebeurt onbewust, het denken heeft daar geen invloed op. Dus voordat je iets vindt van een situatie is je lichaam al in actie gekomen. Daarom begrijp je soms ook niet waarom in bepaalde situaties opeens je hartslag omhoog gaat, of je gaat zweten. Je autonome zenuwstelsel heeft gevaar waargenomen, zonder dat jij je er bewust van bent.

Het autonome zenuwstelsel  bestaat uit een sympathisch deel en een  parasympathisch deel. Beiden reageren op een eigen manier op de signalen uit de omgeving en sensaties uit je lichaam. Het sympathische deel reageert op signalen van gevaar en zet de vecht en vluchtreactie in werking.  Het parasympathische deel, bestaat uit twee banen en werkt tweeledig. De achterste baan, ook wel dorsale vagus genoemd, reageert op signalen van extreem gevaar (levensbedreiging) en maakt dat we bevriezen (freeze). De voorste baan (ventrale vagus) reageert op signalen van veiligheid en zet ons lichaam aan tot herstel, groei en sociale verbinding.

Wat het autonome zenuwstelsel signaleert als veilig, gevaarlijk of levensbedreigend is afhankelijk van de ervaringen die je gedurende je leven hebt opgedaan. Het autonome zenuwstelsel is leerbaar, dat betekent dat als je nieuwe ervaringen toevoegt het verandert; dus wat als gevaarlijk werd geïnterpreteerd toen je kind was, kan nu op basis van nieuwe ervaringen, veilig worden. Dat is goed nieuws!

Hoe werkt dat dan?

Daarvoor is het tijd voor de autonome ladder uit de polyvagaal theorie. Er zit een hiërarchie in de autonome reacties op basis van de volgorde van het ontstaan in de evolutie. Het oudste systeem is de parasympathische dorsale vagus (onderaan de ladder). Daarna komt het sympathische deel en het jongste is de parasympathische ventrale vagus (bovenaan de ladder).

Als je je het autonome zenuwstelsel voorstelt als een ladder, wordt inzichtelijk wat er verandert als we afdalen of opklimmen langs de ladder.

autonome ladder
bron: NICABM

De autonome ladder

Het moge duidelijk zijn dat we ons het liefst bovenaan de ladder bevinden. Het groene deel is de plek waar je je veilig voelt. Je bent in verbinding met jezelf en de mensen om je heen, sociaal betrokken. Je bent nieuwsgierig, kunt spelen, ontdekken, ontwikkelen en kunt de uitdagingen in het leven aan.  Het lichaam kan uitrusten, herstellen en groeien.

Als je zenuwstelsel tekenen van gevaar en ongemak waarneemt, zet je een stap naar beneden op de ladder. Het oranje deel zet het je lichaam aan tot actie. Adrenaline komt vrij, je hartslag, bloeddruk en ademhaling gaan omhoog. Je bent gericht op het beschermen van jezelf, klaar om in beweging te komen; te vechten of te vluchten, je bent alert, bang of boos. Je hebt moeite met stilzitten, je concentreren en een hoge spierspanning. Door in actie te komen hoop je de rust weer te kunnen herstellen en een stap omhoog te kunnen maken naar bovenaan de ladder, naar de veiligheid.

Als dat niet lukt of het gevaar is te groot dan pas daal je helemaal af naar beneden op de ladder en daar, in het rode gedeelte, vind je jezelf afgesloten van jezelf en je omgeving en zonder energie om te bewegen. Je bevriest, wordt stil, afgesloten,  alleen met je wanhoop. Wazig, moe, depressief. Een eenzame plek.

Jouw persoonlijke ladder

Wat jouw autonome zenuwstelsel interpreteert als veilig of gevaarlijk is gebaseerd op de ervaringen in je leven en dus heel persoonlijk. Door de dag heen beweeg je langs deze ladder. Idealiter wisselen momenten van veilige verbinding (groen)zich af met actie (oranje) om vervolgens weer terug te keren naar veiligheid (groen).  

Hoe klachten kunnen ontstaan

Als je door stressvolle gebeurtenissen in je leven gericht bent op het beschermen van jezelf, lukt dat veerkrachtige heen en weer bewegen soms niet meer en blijf je ronddraaien in patronen van afsluiten en activatie (vechten of vluchten). Je bevindt je dan meer in het rode en oranje deel dan het groene. Je lichaam en geest krijgen onvoldoende kans om te herstellen, waardoor klachten ontstaan. Spanningsgerelateerde klachten zoals, hoge spierspanning in je nek/schouders/hoofdpijn, vermoeidheid, neerslachtigheid, hoge bloeddruk, overspanning en burn-out.

Als je veel tijd doorbrengt in het oranje en rode deel van de ladder lijkt de weg terug naar het groene, veilige en verbonden deel soms bijna onmogelijk. Dan heb je een hulpbron nodig. De aanwezigheid van iemand waarbij je je veilig voelt. Iemand die aanwezig blijft als dat voor jou lastig is. Door de veilige aanwezigheid van de ander, kan jij weer contact maken met de veiligheid in jezelf. In de ruimte die dan ontstaat, kan je onderzoeken wat jou helpt om terug te bewegen richting het veilige groene deel van de ladder. Wat je nodig hebt om je lichaam en geest tot rust te laten komen en herstellen.  Deze nieuwe ervaring voor jouw autonome zenuwstelsel is het begin van het hervinden van je veerkracht.

Een hulpbron nodig?

Zoals ik aan het begin van de blog schreef, kun je in het hier en nu kijken naar jouw persoonlijke ladder. Met een open blik en mildheid onderzoek je welke signalen jouw autonome zenuwstelsel aanzetten tot actie of bevriezing. En onder welke omstandigheden jij je prettig, veilig en vrij voelt. Dit ontdekken van hoe je lichaam en geest reageren, wat je doet en wat je nodig hebt, is het begin van soepel bewegen langs de ladder. Van verbinding naar activatie of afsluiting weer terug omhoog via activatie naar verbinding. Want in verbinding voelen wij, sociale wezens, ons het prettigst.

Dit onderzoek vraagt zorgvuldigheid en compassie met jezelf, wees er dan ook zorgvuldig in met wie je dit onderzoek doet. Zoek iemand in je omgeving die je vertrouwt of zoek een coach of therapeut die je in dit onderzoeksproces kan begeleiden.

Wil je onderzoeken of ik die veilige persoon voor jou kan zijn?

Je bent welkom voor een kennismaking in mijn praktijkruimte in Gouda of in Berkel en Rodenrijs. Contact kan je opnemen door het contactformulier in te vullen of mij te bellen op 0630099459. Wil je eerst wat meer lezen over mijn werkwijze, lees dan de pagina over coaching. In mijn blog familieopstelling in de praktijk, lees je meer over hoe een opstelling in zijn werk gaat. Achtergrondinformatie over het systemisch werk en opstellingen lees je in mijn blog familieopstellingen gaan over liefde.

De praktijk in Gouda is goed bereikbaar vanuit de omliggende gemeentes Reeuwijk, Haastrecht, Waddinxveen, Boskoop, Moordrecht, Woerden, Schoonhoven, Oudewater, Bergambacht, Bodegraven, Stolwijk en Zoetermeer. Parkeren is gratis en kan voor de deur.

Woon je in Bergschenhoek, Bleiswijk, Rotterdam, Delft, Rijswijk of Pijnacker dan is mijn werkruimte in Berkel en Rodenrijs ook een goed alternatief. Parkeren is ook hier gratis en voor de deur.

Bij het schrijven van deze blog heb ik gebruik gemaakt van informatie op het polyvagaalplatform.nl en het boek van Deb Dana, de polyvagaal theorie in therapie, het ritme van regulatie, uitgeverij Mens!, 2021